Ile jest kontynentów na świecie?

Najczęściej spotykana odpowiedź to 7 kontynentów: Afryka, Ameryka Północna, Ameryka Południowa, Antarktyda, Australia, Europa i Azja. W zależności od przyjętych kryteriów geograficznych, historycznych czy geologicznych liczba ta zmienia się – od 4 do 8. Wyjaśniamy, skąd biorą się te różnice i które modele są najczęściej stosowane.

Czym jest kontynent?

Samo pojęcie „kontynent” wywodzi się z łacińskiego terra continēns, oznaczającego „ziemię trzymaną razem”. Już starożytni Grecy dzielili świat na części – początkowo Europę i Azję, później także Afrykę. Przez stulecia termin ten odnosił się do dużych obszarów lądu, ale dopiero pod koniec XIX wieku zaczęto go jednoznacznie definiować. Współcześnie uznaje się, że kontynent to rozległy, ciągły ląd, idealnie oddzielony wodą od innych podobnych masywów, choć przyjmuje się również sztucznie utworzone przesmyki, takie jak Kanał Sueski czy Panamski.

Problem polega jednak na tym, że nie ustalono minimalnej wielkości, jaką musi mieć „duży” ląd, ani dokładnego stopnia oddzielenia wymaganego, by mówić o kontynencie. W efekcie klasyfikacja opiera się na konwencji, a nie ścisłych kryteriach. Geografowie, geolodzy, historycy, a nawet politycy posługują się różnymi podziałami, stąd modele obejmują od 4 do 7 kontynentów, a niekiedy nawet 8.

Kontynenty definiuje się raczej za pomocą umownych granic niż bezwzględnych kryteriów fizycznych, co prowadzi do wielu równoległych klasyfikacji.

Modele kontynentów w ujęciu geograficznym

Najpowszechniej przyjmowany podział obejmuje 7 kontynentów: Afrykę, Amerykę Północną, Amerykę Południową, Antarktydę, Australię/Oceanię, Europę i Azję. Każdy z nich ma wyraźnie zarysowane granice – najczęściej morskie, a czasem lądowe, jak w przypadku Europy i Azji. Poniższa tabela zestawia kilka popularnych modeli:

Model 7 kontynentów jest powszechnie nauczany w szkołach w Polsce i wielu innych krajach. Europa i Azja rozdzielane są głównie ze względów historyczno-kulturowych oraz przebiegu umownej granicy wzdłuż Uralu i Kaukazu. Mimo że oba lądy tworzą jeden blok – Eurazję – zwykle przedstawia się je osobno. Powierzchnia Azji to około 44,6 mln km², a Europy zaledwie 10,5 mln km², co pokazuje ogromną dysproporcję.

Modele sześciokontynentalne różnią się w zależności od tego, czy połączymy Europę z Azją, czy obie Ameryki. W pierwszym przypadku uznajemy Eurazję za jeden kontynent, co jest bardziej zgodne z rzeczywistą fizjografią – granica między Europą a Azją jest w dużej mierze lądowa. Druga wersja natomiast łączy Ameryki, podkreślając, że Kanał Panamski to sztuczna konstrukcja. Obie Ameryki łącznie mają powierzchnię niemal 42 mln km², co plasowałoby je zaraz po Azji.

Model 5 kontynentów, stosowany m.in. przez Międzynarodowy Komitet Olimpijski, wyklucza niezamieszkaną Antarktydę. Nadal widnieją tu więc Afryka, Eurazja (bądź Europa i Azja oddzielnie), Ameryka i Australia/Oceania.

Najbardziej restrykcyjny podział na 4 kontynenty wynika z możliwości przejścia suchą stopą z pominięciem sztucznych kanałów. Wówczas Europa, Azja i Afryka tworzą jedną masę lądową – Afroeurazję, która zajmuje około 75 mln km² i zamieszkują ją blisko 6 miliardów ludzi. Osobno pozostają Ameryka, Australia i Antarktyda.

Geologiczne podstawy podziału

W geologii kontynenty określa się nie tylko na podstawie nadwodnej powierzchni, ale całego cokołu kontynentalnego, który obejmuje także szelf. Skorupa kontynentalna różni się od oceanicznej grubością, gęstością i składem – jest nawet pięciokrotnie grubsza, zbudowana głównie z granitów, podczas gdy dna oceanów są cienkie i bazaltowe. Właśnie to kryterium zadecydowało o ogłoszeniu Zelandii możliwym nowym kontynentem.

Skorupa kontynentalna a oceaniczna

Płyty litosfery dzielą się na kontynentalne i oceaniczne. Te pierwsze są średnio o wiele starsze – można na nich znaleźć skały sprzed 4 miliardów lat – a te drugie nieustannie ulegają odnowie w procesie spreadingu i rzadko kiedy liczą więcej niż 200 mln lat. Dzięki tej różnicy geologowie potrafią odróżnić prawdziwy kontynent od podmorskiego wzniesienia.

Zelandia – ósmy kontynent?

W 2017 roku na łamach „GSA Today” ukazał się artykuł potwierdzający, że Zelandia, fragment skorupy na wschód od Australii, spełnia geologiczne kryteria kontynentu. Choć 94% jej powierzchni spoczywa pod wodą, ma powierzchnię 4,9 mln km², jest wyniesiona ponad otaczające płyty oceaniczne, ma większą grubość i mniejszą gęstość. Jej jedyne widoczne części to Nowa Zelandia, Nowa Kaledonia i rozsiane wysepki. Zelandia oderwała się od Australii około 70 mln lat temu i do dziś budzi dyskusje – jeśli zostanie powszechnie zaakceptowana, liczba kontynentów wzrośnie do 8.

Zelandia, nazywana ukrytym kontynentem, ma aż 90% obszaru pod wodą, co nie przeszkadza w uznaniu jej za odrębny ląd – geologicznie przypomina inne kontynenty.

Granice kontynentów – sztuczne podziały

Wiele granic uznawanych w geografii to efekt działalności człowieka, a nie natury. Kanał Sueski oddziela Afrykę od Eurazji, a Kanał Panamski – Amerykę Północną od Południowej. Gdyby nie te sztuczne drogi wodne, obie Ameryki byłyby jednym lądem, podobnie jak Afryka z Eurazją. Dlatego właśnie w modelu 4 kontynentów pomija się owe kanały i zlicza jedynie masy lądu rozdzielone wodą w sposób naturalny.

Równie sporna jest granica między Europą a Azją. Najczęściej wytycza się ją wzdłuż Uralu, rzek Ural i Emba, Morza Kaspijskiego oraz Kaukazu, ale nie wszyscy naukowcy zgadzają się co do dokładnego przebiegu. Niektórzy uważają, że Kaukaz należy do Europy, inni – że już do Azji. Takie szczegóły pokazują, jak umowna jest cała klasyfikacja.

Jak zmieniały się poglądy na kontynenty?

Przed końcem XVIII wieku często dzielono świat jedynie na dwa wielkie obszary: Stary Świat (Europa, Azja i Afryka) oraz Nowy Świat (obie Ameryki). Dopiero później pojawiły się bardziej szczegółowe podziały, uwzględniające odrębność Australii i Antarktydy. Wydział Statystyczny ONZ do celów statystycznych używa Geoschematu, który wyróżnia 6 regionów makrogeograficznych, nieco odmiennych od klasycznych kontynentów: Azję, Afrykę, Europę (z Rosją), Amerykę Łacińską i Karaiby, Amerykę Północną i Oceanię.

Choć w szkolnych podręcznikach dominuje liczba 7, warto pamiętać, że to tylko jedna z konwencji. Nawet wśród geografów trwają spory, a odkrycia dotyczące Zelandii wciąż nie zostały oficjalnie włączone do globalnej systematyki. Dlatego poprawna odpowiedź na pytanie o liczbę kontynentów zaczyna się od słów: „to zależy”.