Północ, południe, wschód, zachód – jak wyznaczyć strony świata?

Najprostszym sposobem na wyznaczenie stron świata w słoneczny dzień jest obserwacja wędrówki Słońca – wschodzi ono mniej więcej na wschodzie, góruje na południu, a zachodzi na zachodzie. Gdy niebo jest zasłonięte, niezastąpiony okazuje się tradycyjny kompas magnetyczny lub, nocą, odnalezienie Gwiazdy Polarnej. W dalszej części artykułu omówimy dokładnie te i inne metody, a także uporządkujemy wiedzę o kierunkach geograficznych i ich precyzyjnym podziale.

Skąd biorą się strony świata?

Pojęcie czterech głównych kierunków ma swoje źródło w geometrii obracającej się planety. Ziemia wiruje wokół własnej osi, której końce przebijają powierzchnię globu w dwóch stałych punktach – są to bieguny geograficzne: północny i południowy. Linia łącząca te bieguny, zwana osią ziemską, staje się podstawą do zdefiniowania osi północ–południe. Każdy półokrąg poprowadzony po powierzchni Ziemi od bieguna do bieguna nosi nazwę południka i wskazuje nam właśnie ten fundamentalny kierunek.

Zupełnie inną naturę ma para wschód–zachód. Wynika ona bezpośrednio z pozornego ruchu Słońca po nieboskłonie. W dniach równonocy, czyli około 21 marca i 23 września, tarcza słoneczna wyłania się zza horyzontu dokładnie na wschodzie i chowa się pod nim ściśle na zachodzie. Ten fakt od wieków służył do kalibrowania przyrządów nawigacyjnych i wyznaczania punktów kardynalnych horyzontu.

Jak wyznaczyć północ i południe w terenie?

Gdy znajdziesz się w nieznanym miejscu bez dostępu do nowoczesnych urządzeń, natura podsuwa kilka niezawodnych rozwiązań. Najbardziej precyzyjną metodą nocną pozostaje lokalizacja Gwiazdy Polarnej, która świeci niemal idealnie nad biegunem północnym. Odnajduje się ją, przedłużając pięciokrotnie odcinek między tylnymi kołami Wielkiego Wozu. Gdy stoisz twarzą do niej, przed sobą masz północ, za plecami południe, po prawej wschód, a po lewej zachód.

W ciągu dnia ogromną pomoc niesie analiza cienia. Wbij prosty patyk w płaskie podłoże, zaznacz kamykiem koniec rzucanego przez niego cienia i odczekaj kilkanaście minut. Nowy cień będzie krótszy i przesunięty – linia łącząca oba punkty wyznacza w przybliżeniu oś wschód–zachód, przy czym pierwszy punkt odpowiada zachodowi, a drugi wschodowi. Wystawienie lewego ramienia w stronę pierwszego znacznika ustawi twoją twarz na północ.

Jak czytać wskazówki przyrody?

Świat roślin i zwierząt dostarcza wielu podpowiedzi dla spostrzegawczych. Na pojedynczo stojących drzewach kora od północnej strony bywa wyraźnie ciemniejsza i częściej porastają ją mchy oraz porosty. Taka powierzchnia dłużej pozostaje wilgotna i chłodniejsza, co sprzyja ich rozwojowi. Mrówki budują swoje kopce zazwyczaj po południowej stronie pni, ponieważ zapewnia im to więcej ciepła w ciągu dnia.

W gęstym lesie pieńki po ściętych drzewach odsłaniają układ słojów – te rosnące gęściej i ciaśniej zlokalizowane są właśnie od północy. Na pojedynczych kamieniach czy głazach intensywność zielonego nalotu również wzrasta na wystawie północnej. Trzeba jednak pamiętać, że są to obserwacje obarczone ryzykiem błędu, zależne od wilgotności lokalnego mikroklimatu i dominujących wiatrów.

Kompas i mapa – połączenie klasycznych narzędzi

Najbardziej wiarygodnym przenośnym narzędziem pozostaje kompas, którego namagnesowana igła swobodnie ustawia się wzdłuż linii północnego i południowego bieguna magnetycznego. Należy pamiętać o zachowaniu dystansu od metalowych przedmiotów i urządzeń elektronicznych, ponieważ silne pole magnetyczne potrafi wychylić wskazówkę nawet o kilkadziesiąt stopni. Trzymanie go płasko na dłoni to podstawa dokładnego odczytu.

Mając już ustalony kierunek, trzeba go zgrać z mapą. Dawniej kartografowie orientowali mapy na wschód, w stronę Jerozolimy, dziś jednak obowiązuje uniwersalna konwencja – północ znajduje się na górze arkusza, południe na dole, wschód po prawej, a zachód po lewej stronie. Do przeniesienia kierunku z busoli na papier służy obrotowa tarcza z podziałką kątową, zwana limbusem. Ustawia się na niej wartość azymutu, a następnie obraca mapą tak, by linie południków na mapie znalazły się równolegle do igły magnetycznej.

Współczesne mapy turystyczne i wojskowe zaopatrzone są w wyrysowaną różę kompasową. Jej najdłuższe, ozdobne ramię jednoznacznie wskazuje kierunek północny. Przy pracy z mapami dużych obszarów, zwłaszcza w skali kontynentalnej, nie powinniśmy sugerować się samymi krawędziami ramki, a raczej siatką kartograficzną złożoną z południków i równoleżników.

Precyzyjny świat azymutów i kierunków pośrednich

Samo rozróżnienie czterech stron świata rzadko kiedy wystarcza w nawigacji pieszej czy morskiej. Do opisu położenia punktu na horyzoncie używa się azymutu, czyli kąta mierzonego zgodnie z ruchem wskazówek zegara od północy. Północ ma więc azymut 0° (lub 360°), wschód 90°, południe 180°, a zachód 270°. Ta precyzja pozwala jednoznacznie określić cel marszu i uniknąć błądzenia w trudnym terenie.

Pełny, historyczny podział horyzontu opiera się na skali rumbowej, która dzieli obwód koła na 32 rumby. Każdy pojedynczy rumb to wycinek równy dokładnie 11°15′ (11,25°).

Kierunki pośrednie pierwszego stopnia dzielą ćwiartki koła na równe połowy i są powszechnie używane w prognozach pogody czy opisach geograficznych. Należą do nich: północno-wschodni z azymutem 45°, południowo-wschodni (135°), południowo-zachodni (225°) oraz północno-zachodni (315°). W mowie potocznej funkcjonują formy rzeczownikowe zapisywane z łącznikiem, jak „północo-wschód”, gdzie człon północny zawsze wysuwa się na pierwszą pozycję.

Drugi stopień uszczegóławia wskazania o kolejne 22,5°, dając nazwy takie jak północno-północno-wschodni (azymut 22,5°) czy wschodnio-południowo-wschodni (112,5°). Nawigacja morska wprowadza jeszcze trzeci stopień podziału, gdzie stosuje się formy opisowe – „północny ku wschodowi” na oznaczenie 11,25°. Współcześnie żeglarze i piloci posługują się głównie stopniami, ale tradycyjny podział wciąż pozostaje w nazewnictwie wiatrów i prądów morskich.

Oznaczenia i polskie skróty

Przy opisywaniu tras czy sporządzaniu notatek terenowych warto sprawnie posługiwać się przyjętymi skrótami. Dla kierunków głównych stosuje się formy: pn. (północ), pd. (południe), wsch. (wschód), zach. (zachód). W bardziej rozbudowanej wersji używa się zapisu z literą „ł”: płn. i płd. Przy kierunkach pośrednich łącznik jest obowiązkowy – pn.-wsch. lub płd.-zach. – ponieważ oba człony są równorzędne znaczeniowo. Poniższa tabela porządkuje te wszystkie dane dla najczęściej wykorzystywanych azymutów.

Kiedy kompas zawodzi?

Nawet najlepszy kompas staje się bezużyteczny w obecności dużych złóż rud żelaza, w pobliżu masywnych konstrukcji stalowych mostów, a także podczas silnych burz magnetycznych. Wówczas orientacja musi oprzeć się na głębszym rozumieniu terenu i odczytywaniu krajobrazu. Hierarchia topograficzna, taka jak spadek terenu w dolinie, obecność pasm górskich o znanym przebiegu czy wydeptane szlaki zwierzyny płowej, może pośrednio naprowadzić na właściwy kurs.

W XXI wieku naturalnym wsparciem stały się odbiorniki GPS, które za pomocą sieci satelitów podają nie tylko współrzędne, lecz także wyliczają aktualny azymut marszu. Trzeba być jednak przygotowanym na rozładowanie baterii lub utratę sygnału w wąskich kanionach czy gęstej pokrywie leśnej. Z tego powodu podstawowa umiejętność wyznaczania północy i południa za pomocą obserwacji otoczenia wciąż pozostaje fundamentem bezpieczeństwa na szlaku.

Kierunek północny na biegunie geograficznym różni się od wskazań kompasu o wartość deklinacji magnetycznej, która na terenie Polski wynosi od około 4° do 7° na wschód.