Słowo „szponcić” oznacza robienie czegoś nie do końca właściwego lub odwrotnie – realizowanie szalonego pomysłu, który budzi podziw. To właśnie ten podwójny charakter sprawił, że wygrało ono plebiscyt na Młodzieżowe Słowo Roku 2025. Zapraszamy do zgłębienia szczegółów.
Czym jest szponcić w języku młodzieży?
Wydawnictwo Naukowe PWN rozstrzygnęło jubileuszową, dziesiątą edycję plebiscytu, w którym internauci głosowali na najciekawsze wyrażenia. Zwycięskie słowo zdobyło uznanie dzięki swojej niejednoznaczności i potencjałowi ekspresyjnemu. Można je stosować zarówno z nutką żartobliwej dezaprobaty, jak i szczerego uznania.
W pierwszym znaczeniu szponcić to igrać z czymś, wygłupiać się lub postępować w sposób balansujący na granicy norm. Użytkownicy języka używają go, by skomentować czyjeś cwaniackie zachowanie. W drugim odcieniu semantycznym termin ten wyraża podziw dla kogoś, kto robi coś ciekawego, odważnego albo prowadzi finezyjną grę towarzyską.
Wielu dorosłych może kojarzyć to słowo wyłącznie negatywnie. Współczesna młodzież nadała mu jednak nowe życie, zacierając dawne kryminalne konotacje. Dziś usłyszeć je można w szkolnych korytarzach, mediach społecznościowych i codziennych rozmowach o błahych sprawach.
Dlaczego to słowo wygrało plebiscyt PWN?
O wygranej w plebiscycie organizowanym przez Wydawnictwo Naukowe PWN decyduje wyłącznie głosowanie internetowe. Jury składające się z językoznawców, w którego pracach uczestniczyli m.in. prof. Marek Łaziński oraz prof. Anna Wileczek, wyłoniło finałową piętnastkę z setek nadesłanych propozycji. Decydującym czynnikiem stała się atrakcyjność i frekwencyjność zgłoszeń.
Slang młodzieżowy przejął szpont tak jak liczne inne słowa więzienne i przekształcił coś bardzo złego na coś wyjątkowego, niespodziewanego, także pozytywnego w swej wyjątkowości – komentuje prof. Marek Łaziński.
Przewagą zwycięskiego wyrazu nad konkurencją było jego ugruntowane, choć zapomniane miejsce w polszczyźnie. W przeciwieństwie do efemerycznych memów przetrwał próbę czasu. Jego historia sięga bowiem nie tylko gwary miejskiej, ale i slangu więziennego sprzed stu lat.
Podwójne znaczenie wyrazu a codzienna komunikacja
Dwubiegunowość semantyczna sprawia, że to samo słowo potrafi wyrazić kpinę z nieudolnego działania lub podziw dla mistrzowskiego triku. Rozróżnienie to opiera się wyłącznie na intonacji i kontekście sytuacyjnym. Taka cecha upodabnia je do innych terminów nagradzanych w poprzednich latach, m.in. zwycięskiego w pierwszej edycji sztosu.
Do pełni zrozumienia kluczowa jest znajomość rzeczownika odczasownikowego. Wyraz pochodny definiowany jest przez leksykografów jako zamieszanie, błąd, wydarzenie lub konkretny trik. Zależnie od kontekstu może on opisywać zarówno fatalną wpadkę, jak i spektakularny popis umiejętności.
Wyrażanie dezaprobaty i krytyki
Gdy w rozmowie pada stwierdzenie sugerujące kombinowanie lub ryzykowne działania, mówiący przywołuje dawny odcień wyrazu. Osoba, która zbyt długo majstruje przy aucie bez efektu, usłyszy od kolegów, że właśnie szponci pod maską. Podobnie zachowanie polegające na testowaniu granic wytrzymałości sprzętu czy cierpliwości otoczenia zasługuje na taką ocenę.
W tym ujęciu słowo to piętnuje działania pozorowane i nieskuteczne. Nie chodzi jednak o agresywną krytykę, a raczej o żartobliwe wskazanie braku sensu. Ten element humoru łagodzi wydźwięk komunikatu, przekształcając naganę w sygnał ostrzegawczy dla grupy rówieśniczej.
Okazywanie uznania i podziwu
Zdecydowanie ciekawsza dla badaczy języka okazała się ewolucja znaczeniowa w kierunku aprobaty. Określić w ten sposób można osobę, która zorganizowała coś szalonego, oczarowała towarzystwo błyskotliwym flirtem lub wykazała się niebywałą kreatywnością. W takim kontekście podziw budzi nie tylko efekt, ale i odwaga.
Wybór przez młodzież słowa o trudnej przeszłości dowodzi zdaniem prof. Łazińskiego, że język młodzieży naprawia złe słowa. Podobny proces można było zaobserwować w przypadku anglicyzmu slay, który przeszedł drogę od określenia brutalnego zabójstwa do okrzyku zachwytu nad czyimś wyglądem lub dokonaniem.
Zaskakujący kierunek zmian jest charakterystyczny dla kultury remiksu. Młodzi ludzie biorą stare elementy, odzierają je z negatywnego ładunku i nadają im świeżą wartość. Czynią to w sposób naturalny, często nieświadomi źródłosłowu sprzed dekad.
Geneza i historia w slangu
Źródłosłów sięga terminologii przestępczej początku dwudziestego wieku. W gwarze więziennej termin ten oznaczał kombinowanie, intrygowanie i powodowanie nieporozumień mających na celu oszustwo. Co istotne, rzeczownik początkowo definiował zatyczkę do beczki, zanim nabrał abstrakcyjnego, pejoratywnego charakteru.
Przenikanie elementów grypsery do mowy potocznej to zjawisko znane językoznawcom od dawna. Wspomniany wcześniej sztos czy wyraz numer przeszły identyczną ścieżkę. Wszystkie one utraciły pierwotnie kryminalne skojarzenia w procesie asymilacji przez szersze grupy społeczne.
Eksperci z Obserwatorium Języka i Kultury Młodzieży podkreślają, że mechanizm ten nie dotyczy tylko slangu. W języku ogólnym wiele słów zmienia wartościowanie z upływem lat pod wpływem intensywności skojarzeń. Tutaj proces ten został dodatkowo przyspieszony przez spontaniczność internetowych interakcji w 2026 roku.
Szpont – od rzeczownika do kulturowego klucza
Leksem szpont może występować w dwóch formach dopełniacza, co również świadczy o jego pełnej adaptacji do polskiego systemu gramatycznego. Opisywanie nim zamieszania lub błędu jest już powszechne w komunikacji tekstowej. Użytkownicy TikToka używają go, by nazwać viralową sytuację, która wymknęła się spod kontroli.
Od zatyczki do triku
Najstarsze słownikowe potwierdzenie wiąże się właśnie z przedmiotem codziennego użytku, jakim była drewniana zatyczka. Metalowego lub drewnianego kołka używano do zamykania otworów spustowych w beczkach. Z czasem wyraz ten nabrał znaczenia abstrakcyjnego, symbolizując coś, co blokuje, utrudnia, a finalnie – oszukuje.
Współczesne użycie całkowicie ignoruje dawny desygnat materiałowy. Dla dzisiejszych nastolatków nie ma on związku z bednarstwem, a jedynie z sytuacją dynamiczną i zaskakującą. Zachowana została jedynie pierwotna konotacja czegoś nieszablonowego, co wybija z rutyny niczym nagły cios.
W epoce nadmiaru to emocje są jedynymi zasobami, które wciąż mogą być świeże i atrakcyjne, a znaki kodu młodzieżowego są barometrami kultury, która coraz bardziej ceni ekspresję ponad treść – podsumowuje prof. Anna Wileczek.
Pozostałe słowa finałowej piętnastki w 2025 roku
Walka o zwycięstwo w jubileuszowej edycji była zacięta. Na liście znalazły się zarówno zapożyczenia, idiomy liczbowe, jak i słowa o ugruntowanej pozycji w polszczyźnie. Poniższe zestawienie przedstawia wszystkie finałowe terminy wraz z krótkim wyjaśnieniem ich znaczenia podanym przez organizatorów:
| Słowo | Pochodzenie lub forma | Znaczenie w slangu młodzieżowym |
| 6 7 | Idiom liczbowy z utworu Skrilla | Żart, sygnał radości, wyraz ekscytacji lub podtrzymanie kontaktu. |
| brainrot | Zapożyczenie angielskie („gnicie mózgu”) | Pochłanianie bezcelowych, wiralowych treści w mediach społecznościowych. |
| bro | Skrót od ang. „brother” | Bliski kolega, ziomek, osoba traktowana jak brat. |
| fr / fr fr | Skrót od ang. „for real” | Potwierdzenie prawdy, zgoda albo ironiczny komentarz. |
| freaky | Angielskie „dziwaczny, osobliwy” | Dziwny, ekscentryczny, groteskowy lub przekraczający normy estetyczne. |
| goat | Akronim „Greatest Of All Time” | Mistrz wszech czasów, najlepszy w danej dziedzinie. |
| klasa | Polskie słowo obecne od połowy XX w. | Wyraz aprobaty i pozytywnej oceny, spopularyzowany w tytułach rolek „klasa czy obciach”. |
| lowkey | Termin z fotografii i muzyki | Subtelnie, po cichu, do pewnego stopnia, w sposób stonowany. |
| okpa | Zrost międzynarodowego „OK” i polskiego „pa” | Forma pożegnania z aprobatą, nagrodzona wyróżnieniem. |
| skibidi | Z singla Little Big, popularyzacja przez „Dom dom yes yes” | Pozbawiony znaczenia nonsensowny termin, często łączony z innymi słowami. |
| slay | Angielskie „niszczyć, gromić” | Świetnie, znakomicie, określenie czegoś robiącego wrażenie. |
| szacun | Skrót od „szacunek”, popularny od lat 90. | Samodzielna wypowiedź wyrażająca podziw i uznanie. |
| tuff | Z ang. „tough” (trudny, ciężki) | Atrakcyjny, imponujący, fajny, szczególnie w kontekstach modowych na TikToku. |
| twin | Angielskie „bliźniak” | Osoba idealnie dopasowana, partner lub przyjaciel o identycznych upodobaniach. |
Estetyka nonsensu i karnawalizacja w mowie młodych
Fenomeny takie jak 6 7 czy skibidi nie mają charakteru czysto informacyjnego. Stanowią one przejaw głębszego procesu kulturowego, który badacze określają mianem cyfrowej karnawalizacji. To zawieszenie norm i celebracja absurdu, gdzie memiczny gest zastępuje linearną narrację.
Wspólną cechą wielu finałowych słów jest ich zdolność do rezonowania emocjonalnego. Nie służą one do przekazywania skomplikowanych treści, lecz do wywoływania określonego wibru – odczucia, które scala grupę rówieśniczą. Wspólne zanurzenie w absurdzie staje się silnym spoiwem społecznym.
Zasada „KMTW – kto ma wiedzieć, ten wie” doskonale podsumowuje ekskluzywność tego kodu. Użycie słowa takiego jak tuff do opisania spodni lub płyty ulubionego artysty jest sygnałem przynależności do pokolenia, które czerpie z nieskończonych zasobów kultury remiksu. Ten właśnie mechanizm wywindował szponcić na szczyt.
Co wyróżnia plebiscyt na tle poprzednich edycji?
W jubileuszowym roku konkurs PWN wzbudził wyjątkowe zainteresowanie mediów. Finałowa gala odbyła się w prestiżowym Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie. Ogłoszenie wyników 8 grudnia było szeroko komentowane zarówno przez prasę branżową, jak i mainstreamowe serwisy informacyjne.
Skład jury od lat pozostaje niezmiennie ekspercki. Oprócz prof. Marka Łazińskiego i prof. Anny Wileczek zasiadali w nim prof. Ewa Kołodziejek oraz Bartek Chaciński z tygodnika „Polityka”. Prace gremium wspierał doradczy zespół młodzieżowy z Obserwatorium Języka i Kultury Młodzieży, co zapewniało bezpośredni kontakt z żywą mową.
Konkursowe ciekawostki
Drugie miejsce w głosowaniu zajął idiom liczbowy 6 7, wywodzący się z utworu Skrilla i spopularyzowany przez koszykarza LaMelo Balla. Trzecim, wyróżnionym przez organizatorów zwrotem, został zrost okpa. To dowód na to, że młodzież chętnie łączy rodzime partykuły z globalnymi sygnałami akceptacji.
W poprzednich latach triumfowały takie wyrazy jak rel (2023), essa (2022) czy śpiulkolot (2021). Każde z nich odzwierciedlało nastroje swoich czasów: potrzebę utożsamienia się, luzu lub błogiego lenistwa. Wybór na rok 2025 podkreślił z kolei fascynację dualizmem ocen i grą konwencjami.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Co oznacza słowo „szponcić” w młodzieżowym slangu?
To termin o dwóch odcieniach: może znaczyć wygłupianie się i kombinowanie na granicy norm albo wyrażać podziw dla czyjegoś odważnego lub efektownego działania.
Dlaczego „szponcić” wygrało plebiscyt Młodzieżowe Słowo Roku 2025?
Zwyciężyło dzięki swojej niejednoznaczności, szerokiej popularności w głosowaniu internetowym oraz ugruntowanej historii w polszczyźnie, która wyróżnia je spośród chwilowych memów.
Skąd pochodzi słowo „szpont” i jaka jest jego historia?
Pochodzi od dawnej zatyczki do beczek i trafił do żargonu więziennego, gdzie symbolizował kombinowanie i oszustwo, a z czasem zyskał nowe, mniej negatywne znaczenia.
W jakich sytuacjach młodzi ludzie używają „szponcić”?
Używa się go zarówno, by żartobliwie skrytykować nieudolne kombinowanie, jak i by wyrazić uznanie dla kreatywnego, odważnego pomysłu czy popisu.
Jak rozpoznać, czy „szponcić” ma wydźwięk negatywny czy pozytywny?
Znaczenie zależy od kontekstu i intonacji mówiącego; sytuacja oraz sposób wypowiedzi decydują o ocenie jako kpina lub pochwała.
Czy dorośli odbierają to słowo inaczej niż młodzież?
Tak — wielu dorosłych wciąż kojarzy je z negatywną, kryminalną przeszłością, podczas gdy młodzi zneutralizowali i odnowili jego sensy.
Jak „szponcić” wpisuje się w szersze zjawiska językowe wśród młodzieży?
Stanowi przykład remiksowania starych słów i nadawania im nowej wartości emocjonalnej, podobnie jak inne nagradzane wyrazy z listy finałowej.
