Ile jest płci? Wyjaśnienie zagadnienia w ujęciu biologicznym

Z biologicznego punktu widzenia mówienie o dwóch sztywno oddzielonych płciach jest zbyt dużym uproszczeniem. Płeć to spektrum uwarunkowane nie tylko przez chromosomy, ale też geny, hormony i anatomię, które razem tworzą mozaikę cech. Poniższy artykuł szczegółowo wyjaśnia złożoność tego zagadnienia.

Jak chromosomy determinują płeć i gdzie leży granica prostego podziału?

Popularny schemat ze szkolnych lekcji biologii zakłada, że układ chromosomy XX jednoznacznie oznacza kobietę, a chromosomy XY mężczyznę. W rzeczywistości proces ten jest o wiele bardziej subtelny i podatny na wyjątki. Decydującą rolę odgrywa tu obecność specyficznego czynnika, który uruchamia kaskadę zmian w rozwijającym się zarodku.

Tym kluczowym elementem jest gen SRY, zlokalizowany na krótkim ramieniu chromosomu Y. To właśnie on, o ile zostanie prawidłowo odczytany, daje sygnał do wykształcenia się jąder. Jeśli jednak gen ten nie zadziała, na przykład wskutek spontanicznej mutacji genu SRY, droga rozwoju może być zupełnie inna, niż sugerowałby to kariotyp.

Konsekwencje bywają zaskakujące – osoba z układem chromosomów XY może rozwinąć żeńskie narządy rozrodcze, a ta z układem XX – męskie, jeśli gen SRY w wyniku translokacji przeskoczy na chromosom X. Dlatego poleganie wyłącznie na badaniu kariotypu nie zawsze daje odpowiedź zgodną z anatomiczną i psychiczną rzeczywistością danej jednostki.

Zespół niewrażliwości na androgeny

Doskonałą ilustracją tego rozjazdu jest zespół feminizujących jąder, znany również jako syndrom Morrisa lub zespół niewrażliwości na androgeny. Dotknięte nim osoby są genetycznymi mężczyznami (kariotyp XY), jednak ich komórki są całkowicie oporne na działanie testosteronu. W efekcie rozwijają się u nich typowo żeńskie zewnętrzne narządy płciowe, sylwetka i psychika, choć wewnętrznie nie mają macicy, a ich gonady to dysgenetyczne jądra. Osoby te najczęściej identyfikują się i funkcjonują w społeczeństwie jako kobiety, a o swoim stanie dowiadują się często dopiero przy okazji diagnostyki braku miesiączki.

Czym jest interpłciowość i jak często występuje?

Nie wszyscy ludzie dają się jednoznacznie zakwalifikować do kategorii mężczyzny lub kobiety już na poziomie cech fizycznych. Zróżnicowanie budowy genitaliów, gonad czy zestawu chromosomów może przybierać formy pośrednie, które nie pasują do binarnego wzorca. Osoby z takimi cechami określa się mianem interpłciowość.

To zjawisko nie jest marginalne, choć rzadko się o nim mówi. Organizacja Narodów Zjednoczonych szacuje, że dotyczy ono około 1,7% ludności świata. Dla zobrazowania skali – to odsetek porównywalny do liczby rudowłosych ludzi na świecie. W odpowiedzi na tę biologiczną różnorodność, niektóre państwa umożliwiają prawne uznanie jej istnienia.

W Niemczech od 2018 roku istnieje możliwość wpisania w dokumentach płci jako „innej”, a trzecia opcja metrykalna funkcjonuje także w Australii, Bangladeszu czy Indiach.

Co istotne, płciowość biologiczna nie jest raz na zawsze ustalonym stanem nawet u dorosłych organizmów. Badania na modelach zwierzęcych wykazały, że geny takie jak geny DMRT1 i FOXL2 przez całe życie aktywnie podtrzymują funkcję gonad. Eksperymentalne wyłączenie tych genów u dorosłego ssaka może doprowadzić do przeprogramowania komórek jądra w kierunku jajnika i odwrotnie, co dowodzi niezwykłej plastyczności tego systemu.

Jaką rolę odgrywają hormony w kształtowaniu płci?

Powszechny podział na „męski” testosteron oraz „żeńskie” estrogen i progesteron nie wytrzymuje konfrontacji z danymi naukowymi. Wszystkie te związki występują u każdego człowieka, niezależnie od płci, a ich poziomy w dużym stopniu się pokrywają. Próba wytyczenia ostrej granicy między płciami wyłącznie na podstawie gospodarki hormonalnej prowadzi do zaskakujących wniosków.

Przeprowadzone przez amerykańskich psychologów badanie przeglądowe wykazało, że najbardziej wyrazistą różnicę w profilu hormonalnym dorosłych ludzi tworzy nie płeć, a stan ciąży. To właśnie w jej trakcie poziom estradiolu (najsilniejszego naturalnego estrogenu) i progesteronu gwałtownie wzrasta, znacząco odróżniając kobiety ciężarne od całej reszty populacji. Przed okresem dojrzewania hormony płciowe nie różnicują dzieci w żaden binarny sposób.

Co więcej, poziomy hormonów są w znacznym stopniu zależne od czynników środowiskowych i zachowań. U mężczyzn oczekujących narodzin dziecka obserwuje się fizjologiczny spadek testosteronu. Z kolei sytuacje związane z rywalizacją o dominację podnoszą stężenie estradiolu i progesteronu u obu płci, co przeczy stereotypowemu przypisywaniu tych hormonów wyłącznie kobiecości.

Czy istnieje męski lub żeński mózg?

Poszukiwanie wyraźnych biologicznych korelatów płci w strukturach mózgu również nie przynosi prostych odpowiedzi. Choć średnio rzecz biorąc, mózgi mężczyzn są nieco większe, a poszczególne obszary różnią się gęstością połączeń i typem receptorów, to są to różnice statystyczne, a nie jakościowe. Nie istnieje jeden wzorzec męskiego lub żeńskiego mózgu.

Badacze z Uniwersytetu w Tel-Awiwie, po przeanalizowaniu ponad 1400 skanów mózgu, wprowadzili pojęcie mozaiki płci w mózgu. Okazało się, że u dużej części badanych – od jednej czwartej do połowy – wewnętrzna struktura mózgu składała się z mozaiki cech uznawanych stereotypowo za męskie i żeńskie. Koncepcja ta podważa tezę o dymorficznej budowie tego narządu. Jest to szczególnie istotne w kontekście badań nad osobami transpłciowymi, u których architektura mózgu w niektórych regionach jest bliższa płci odczuwanej, a w innych – metrykalnej, co tworzy unikalny i wewnętrznie zróżnicowany obraz.

Jakie są biologiczne korzenie transpłciowości?

Rozwój tożsamości płciowej jest procesem odrębnym od kształtowania się cielesnych cech płciowych. Kluczową rolę odgrywa tu złożona ścieżka, w której komórki prapłciowe – powstające poza zarodkiem, w endodermie pozazarodkowej – wędrują, by zasiedlić obszar przyszłych gonad. Każde zaburzenie na tym etapie może wpłynąć na późniejszą płodność, ale też unaocznia, jak wiele niezależnych zdarzeń musi być skoordynowanych.

Ten sam poziom złożoności dotyczy rozwoju mózgu, który może podążyć inną trajektorią niż reszta ciała. W sytuacji, gdy mózg rozwija się w kierunku żeńskim, a ciało w męskim (lub odwrotnie), dochodzi do rozjazdu leżącego u podstaw transpłciowości. Wiedza medyczna wskazuje, że w takich przypadkach łatwiejsze i skuteczniejsze jest dostosowanie ciała do tożsamości mózgowej niż próba odwrotna, co znajduje odzwierciedlenie w rekomendacjach terapeutycznych dotyczących dysforii płciowej.

Rozwój płci cielesnej i płciowości mózgu to dwa procesy, które mogą być niespójne, co stanowi biologiczne podłoże transpłciowości, a nie kwestię wyboru czy kaprysu.

Badania pokazują też, że u podłoża tych różnic leżą mechanizmy genetyczne i hormonalne. Już na poziomie podstawowych zasad biologii widać, że nawet u prostych organizmów żywych funkcjonuje wiele strategii rozmnażania i determinacji płci. Na przykład u pierwotniaka Tetrahymena, bliskiego krewniaka pantofelka, istnieje siedem typów płciowych, a u gatunku Stylonychia liczba ta sięga stu. W naturze różnorodność jest więc normą i fundamentem ewolucji, co podważa argumenty odwołujące się do rzekomo jedynej słusznej, binarnej „normy naturalnej”.